ایمنی و بهداشت حر فه اي

( روش اجرایی مداخلات ارگونومی در سیستم کار)

1- هدف

هدف از تدوین این روش اجرایی ایجاد ساز و کاری برای مداخله ارگونومی در طراحی ها، طراحی های مجدد و سیستم های کار در جهت حفاظت ازایمنی و بهداشت کارکنان ونیز افزایش بازدهی وبهره وری می باشد.

2- دامنه

دامنه کاربرد این روش اجرایی همه کارگاهها و تمامی امور مرتبط می باشد.

3-مراجع

1- آیین نامه های حفاظتی و بهداشت وزارت کار وزارت بهداشت

4- تعاریف

4-1 سیستم کار: ترکیبی ازافرادوتجهیزات کاری است که درفرایند کارباهم همکاری نموده و وظیفه معینی را درفضای کار و درمحیط کار تحت شرایطی که ماهیت کارتعیین می کند، انجام می دهند.

4-2 وظیفه: نتیجه مورد نظر از سیستم کار

4-3 تجهیزات کار: ابزار، ماشین آلات، وسائط نقلیه، میز و صندلی، تجهیزات ودیگراجزاء مورد استفاده در سیستم کار

4-4 فرایند کار: توالی زمانی و مکانی کنش و واکنش  انسان، تجهیزات، مواد، انرژی و اطلاعات دردرون سیستم کار

4-5 فضای کار : حجمی که در سیستم کار به یک یا چند شخص برای انجام وظیفه اختصاص داده شده است .

4-6 محیط کار: عوامل فیزیکی، شیمیایی، اجتماعی و فرهنگی  که فضای فرد را احاطه نمود است.

4-7 فشار کاری: مجموع شرایط خارجی وخواسته ها درسیستم کارکه درجهت برهم زدن وضعیت فیزیولوژیکی و روانی فرد عمل می کند.

4-8 خستگی ناشی از کار: تظاهر عمومی یا موضعی ناشی از کار که کاملاً با استراحت بهبودی حاصل نموده و آسیب دایمی به بدن نمی زند.

5- اقدامات

شرکتها جهت براورده سازی اهداف این روش اجرایی، نسبت به ایجاد امکان مداخله ارگونومی در کار تمام واحدهایی که با طراحی یا طراحی مجدد یا ارزیابی فضای کار، تجهیزات کار، محیط کار و فرایند کار، اقدام می نمایند. این واحدها پیش از نهایی شدن طرح هایشان ، باید شواهد عینی دال بر برآورده شدن الزامات ذیل، ارئه نمایند:

5-1 طراحی براساس ابعاد بدن: درطراحی فضای کار و تجهیزات باید محدودیت های ابعاد بدن و فرایند کار مورد توجه قرار گیرد و فضای کار بایستی با اپراتور تطابق داشته باشد به ویژه:

الف- ارتفاع سطح کار باید با ابعاد بدن کاربر و نوع کار مطابقت داشته، سطح صندلی ومیز کار باید طوری طراحی شود که شرایط بدنی مطلوب را فراهم آورد. برای مثال تنه به صورت راست وکشیده باشد، وزن بدن را به خوبی تحمل کند، آرنج ها در کنار بدن و ساعد تقریباً افقی باشد.

ب- ترتیب وطریقه نشستن باید با ویژگی های فیزیولوژیکی و آناتومیکی فرد تطابق داشته باشد.

ج- باید فضای کافی جهت حرکت بدن در نظر گرفته شود به ویژه برای بازوها، دستهاو پاها.

د- کنترل دستگاهها باید دردسترس قرار گیرند.

هـ - دستگیره ها باید متناسب با آناتومی دست باشد.

5-1-2 طراحی براساس وضعیت بدن، قدرت ماهیچه ای و حرکات بدن: طراحی پست کار باید طوری باشد که از تنش های غیر لازم یا بیش از حد برروی عضلات، مفاصل، رباط ها، دستگاه  تنفسی و قلبی و عروقی اجتناب گردد، قدرت و نیروی موردنیاز باید در محدوده فیزیولوژیکی مطلوب باشد. حرکات بدن باید دارای آهنگ طبیعی باشند. وضعیت بدن، فعالیت قدرتی و حرکت بدن باید با یکدیگرهماهنگی داشته باشند . در مورد حرکت بدن رعایت نکات زیر ضروری است:

الف- کاربد باید بتواند نشستن و ایستادن راانتخاب کند. اگر یکی از این وضعیت ها باید انتخاب شوند معمولاً نشستن بر ایستادن اولویت دارد. ایستادن هم ممکن است در جریان کار ضروری شود.

ب- اگر فشار زیادی باید به ماهیچه ها وارد شود زنجیره نیرو یا مسیر چرخش بدن باید ساده وکوتاه باشد تا بدن در وضعیتی مناسب قرار گیرد.

ج- وضعیت بدن نباید طوری باشد که سبب تنش ثابت و مداوم ماهیچه ها شود. باید بدن قادر باشد تا حد امکان وضعیت خود را تغییر دهد.

* درمورد کار ماهیچه ها باید موارد ذیل در اولویت قرار گیرند:

الف- نیروی مورد نیاز برای کار باید با اقلیت های فیزیکی کارگر مطابقت داشته باشد.

ب- ماهیچه ها باید به اندازه کافی برای انجام کارهای سنگین قوی باشند، اگر نیروی بیشتری مورد نیاز است باید از نیروی کمکی دیگر سیستم کار استفاده شود.

ج- باید از تداوم فشار به ماهیچه ها اجتناب نمود.

* در مورد حرکات بدن موارد زیرباید مورد توجه قرار گیرند:

الف- تعادل مطلوب در حرکات بدن برقرار گردد. تحرک بر ثبات و بی تحرکی اولویت دارد.

ب- دامنه، قدرت و سرعت حرکات بایستی در چند جهت قابل تطبیق باشد.

ج- حرکاتی که احتیاج به دقت فراوان دارند نباید نیاز به قدرت ماهیچه ای قابل توجه داشته باشند.

د- انجام و توالی حرکات باید به وسیله وسایل کمک دهنده تسهیل گردد.

5-1-3 طراحی سیگنالها، نشانگرها و کنترلها

* سیگنالها و نشانگر ها: باید طوری انتخاب، طراحی و چیده شووند که با ویژگی های ادراک آدمی سازگار باشند بویژه:

الف- ماهیت و تعداد سیگنالها و نشانگرها باید با ویژگیهای اطلاعات سازگار باشند.

ب- به منظور دریافت اطلاعات صحیح درمواردی که نشانگرها به صورت شماره ای هستند باید جایی قرارگیرند که به راحتی وسهولت قابل رویت باشند. ترتیب قرارگرفتن انها ممکن است براساس

فرایند فنی مورد نیاز وی اهمیت تکراراستفاده ازکنترلها باشد. این موضوع می تواند با گروه بندی براساس نوع فرایند نوع اندازه گیری و غیره عملی شو.

ج- در فعالیتهای طولانی که مشاهده و کنترل جزو وظایف اصلی به حساب می آیند باید از اثرات نامطلوب شرایط ناشی از طراحی و ترتیب سیگنالها و نشانگرها که سبب صرف نیروی بیش از حد یا کمتر از حد توان می شود اجتناب کرد.

* کنترل ها فرمانها: باید طوری انتخاب و طراحی ونصب شوند که با ویژگیهای عضوی  از بدن که با آن سر و کار دارد(به ویژه با حرکت آنها) سازگار و متناسب باشد. مهارت ، دقت، سرعت و قدرت مورد نیاز نیز باید در نظر گرفته شوند بویژه:

الف- با توجه به ویژگی های انسانی که شامل واکنشهای عادتی و ذاتی است طرح و ترتییب قرار گرفتن کنترلها باید با وظیفه کنترل متناسب باشد.

ب- مسیر حرکت کنترلها و مقاومت آنها باید براساس وظیفه کنترل و اطلاعات بیومکانیکی آنترپومتریکی انتخاب شود.

ج- حرکت کنترلها واکنش تجهیزات و اطلاعات نشان داده شده برروی نشانگر باید به طور چند جانبه سازگار باشد.

د- عمل کنترلها باید به سادگی قابل تشخیص باشد تا ازهرگونه سردرگمی جلوگیری شود.

هـ- جایی که تعداد کنترلها بسیار زیاداست ترتیب قرار گرفتن آنها باید به گونه ای باشد تا از بروز ابهام اشتباه جلوگیری شود تا ایمنی و عملکرد سریع را تضمین نماید.

5-2 طراحی محیط کار:

محیط کار باید به طریقی طراحی و حفظ شود که عوامل فیزیکی ، شیمیایی هیچگونه تأثیر نامطلوب و مخربی برافراد نداشته باشد و سلامتی آنها ظرفیت و امادگی انجام  کار آنها را تضمین نماید. بسته به سیستم کار توجه به نکات زیر ضروری است:

الف- ابعاد محیط کار( سازماندهی کلی، فضای کار تردد) باید کافی باشد.

ب- وضعیت حرارتی در محیط کار باید توجه به شرایط آب وهوای محلی و با توجه به نکات زیر تنظیم گردد:

درجه حرارت، رطوبت هوا، سرعت هوا، گرمای تشعشعی، شدت کار فیزیکی ، خصوصیات لباس، تجهیزات کار و وسایل حفاظتی ویژه:

ج- روشنایی باید به گونه ای باشد که شرایط بهینه را با توجه به نوع کاربرای حس بینایی فراهم آورد. بعلاوه نکاتی چون درخشندگی ،رنگ، توزیع نور،عدم وجود یا احتمال خیرگی وانعکاس مطلوب،تباین درخشندگی و رنگ و سن اپراتورمد نظر قرار گید.

د- صدا درمحیط کارباید طوری باشد که از اثرات نامطلوب صدای حاصل از منابع داخلی و خارجی

جلوگیری به عمل آید، در این خصوص باید به امکان دریافت سیگنالهای صوتی ویژه توسط اپراتور ( مثلاً هشدار دستگاه) و عدم مزاحمت صدا برای محاوره و ارتباط کلامی نیز توجه نمود.

هـ- ارتعاش و ضرباتی که به فرد منتقل می شود نباید به حدی برسد که موجب تخریب فیزیکی، واکنشهای فیزیولوژیکی ، پاتولوژیکی یا اختلالات دستگاه حسی گردد.

و- از مواجهه کارگران با مواد خطرناک و تشعشات مضر باید جلوگیری شود.

ز- درمورد کاردرفضاهای بازباید حفاظت لازم در مقابل اثرات نامطلوب جوی نظیر گرما، سرما، باد، باران، برف ویخ پيش بینی گردد.

5-3 طراحی فرایندکار:

طراحی فرایند کار باید بهداشت و ایمنی کارگر را حفظ نموده و ویژگی های منفی زیررا دربر نداشته باشد:

-         کار اضافی و بیش از حد فیزیکی یا فکری موجب بروزخستگی و نهایتاً افت کیفیت یابروز حادثه و عارضه می گردد . بر عکس کم بودن کار موجب بروز احساس یکنواختی شده و هوشیاری را کاهش می دهد.

-         علاوه بر عوامل ذکر شده در بندهای 5-1 و 5-2 ماهیت شغل و تکرارآن حین فرایندکار در فشارهای فیزیکی و فیزیولوژیکی کارگر تأثیر بسیار زیادی دارد . در این مورد توجه به اجرای چندین روش بهبود کیفیت فرایند به شرح زیر ضروری است.

الف- به کارگرفتن یک کارگر برای چندین کار مشابه به جای استفاده از چندین کار( توسعه کار)

ب- به کار گرفتن یک کارگر برای انجام کارهای مختلف به جای استفاده از چندین کارگر . برای مثال واگذاردن وظیفه مونتاژ، کنترل کیفیت ونیزجدا نمودن قطعه های معیوب به یک کارگر ( غنی کردن کار)

ج- تغییر فعالیت، نظیر گردش داوطلبانه کار در بین کارگران خط مونتاژ یا گروهی از کارگران که به صورت تیمی کار میکنند.

د- پیش بینی و سازماندهی استراحتهای معمولی و اضافی

هـ - تغییر هوشیاری و ظرفیت کاری در طول شب وروز

و- اختلاف حجم کاری در میان کارگرها و تغییرآن با سن

ز- پیشرفت فردی

5-4 نحوه مداخله:

هریک از واحدهای شرکت که کار طراحی یا طراحی مجدد فضای کار، تجهیزات کار، محیط کار فرایند کار را انجام میدهد باید پیش از نهایی شدن آن، پس از تکمیل فرم ارزیابی مداخلات ارگونومی در سیستم های کار، هر دو را جهت اعلام نظر به قسمت حفاظت فنی و بهداشت کار تسلیم نماید . این قسمت پس ازبررسی مستندات، نتیجه ارزیابی خود به اضافه اصلاحات مورد نیاز و سوابق و مراجع آن را جهت نهایی شدن طرح به امور مربوطه بازمی گرداند.

5-5 مداخلات ارگونومی در تدارکات:

مداخلات ذکر شده در این روش اجرایی باید به هنگام واحدهای پیشنهاد دهنده طرح ضمیمه در خواست های خرید گردد.

6- مستندات:

6-1 فرم ارزیابی مداخلات ارگونومیک در سیستم های کار.